Engelse afluisterdienst adviseerde over Nederlandse massale internettap

De naakte waarheid

Datadagboek nu ook te volgen via De Correspondent

Halverwege het tweede refrein stop ik. Hij kijkt me recht in de ogen. Ik weet niet wie er harder schrikt. Hij laat zijn koffiemok vallen. Ik ren met ingezeept hoofd de woonkamer in. Het blijkt dat mijn overbuurman vanuit zijn keuken direct zicht heeft op mijn douche. Onze eenmalige ongemakkelijk ontmoeting heeft verdragende gevolgen voor mijn douchegedrag. Wanneer ik weet, of vermoed, dat zich iemand in de keuken van de buurman bevindt, stel ik mijn geplande douche uit. Of stap ik in kuis badpak het water in.

‘To be incessantly under the eyes of an Inspector is to lose in fact the power of doing ill, and almost the very wish.’

Bentham had het in zijn boek Panopticon al voorzien. Als individuen weten, of vermoeden, dat ze gesurveilleerd worden, verandert hun doen en laten. Mensen gaan hun eigen gedrag censureren. In het geval van de Panopticon-gevangenis betekende het dat gevangenen geen ‘prison break’ ondernemen. In mijn geval betekende het een badpak.

Een dergelijk panopticon-effect is ook te zien in de maatschappij. Door de toegenomen surveillance gaan we ons gedrag aanpassen en onszelf censureren. Uiteindelijk leidt het ertoe dat we minder geneigd zijn te experimenteren met controversiële gedachtes.

En dit heeft fundamentele repercussies voor hoe wij ons -als maatschappij—ontwikkelen. In een gezonde maatschappij is er een evenwicht tussen de invloed die verschillende groepen kunnen uitoefenen. In de praktijk is deze weegschaal vrijwel nooit perfect in balans en ligt er meer macht bij instituties als de overheid, dan bij (groepen) burgers.

Hoe gebalanceerd deze verhouding is hangt af van verschillende factoren. Een centrale factor is de ruimte die andersdenkenden hebben om, zonder interventie, hun ideeën te ontwikkelen. Privacy, en de afwezigheid van constante surveillance, is een essentieel element in dit proces. De ruimte hebben om nieuwe gedachtes te denken en daar naar te handelen, zorgt ervoor dat individuen het voortouw kunnen nemen om in maatschappijen de grenzen te blijven verzetten en nieuwe vrijheden te creëren.

Door de toename van surveillance wordt de ruimte om te experimenteren en de grenzen op te zoeken steeds kleiner. De balans van invloed tilt steeds meer naar de kant van de overheid, waardoor de ‘watcher’ vergaande invloed krijgt op de ‘watched’. De machtsverhoudingen in de maatschappij raken uit verhouding en deze ongelijkheid creëert een scala aan risico’s zoals discriminatie, overmatige zelfcensuur en selectieve handhaving van wetten. Mensen die kritiek uitoefenen op de overheid kunnen worden vervolgd voor zaken die ‘per toeval’ door surveillance zijn achterhaald, maar die niets te maken hebben met de initiële surveillance doelen.

Waarom bescherm ik mezelf niet tegen surveillance door de overheid als ik dit vervelend vind? Uiteraard doe ik dat (ook tegen surveillance door bedrijven, maar dat onderwerp komt later uitgebreid aan bod). Het is echter interessant om te zien dat het privacy-debat deze draai heeft genomen. Waarom moet ik mezelf beschermen tegen de invasie van mijn privacy door de overheid? We leven tenslotte in een maatschappij die een uitgebreid rechtssysteem heeft ontwikkeld om ervoor te zorgen dat andersdenkenden ook hun mening kunnen doen gelden. Met andere woorden: waarom moet ik in badpak? Gezien de redelijke aanspraak op een minimum aan privacy die ik kan maken in onze maatschappij, zou de vraag eigenlijk moeten zijn: waarom wendt mijn buurman zijn blik niet af?

  1. Anoniem

    “Een dergelijk panopticon-effect is ook te zien in de maatschappij” komt me voor als een “vrij losse parafrase” (zacht gezegd) van een beroemd idee van een beroemde Franse filosoof, zonder hem hier te noemen. Kwestie van bloggen met andermans veren? (Maar belangrijker: kunnen we in 2013 niet verder komen dan dezelfde constatering als in Surveiller et punir uit 1975?)

  2. Daan

    “Een dergelijk panopticon-effect is ook te zien in de maatschappij” komt me voor als een “vrij losse parafrase” (zacht gezegd) van een beroemd idee van een beroemde Franse filosoof, zonder hem hier te noemen. Kwestie van bloggen met andermans veren?

    (Maar belangrijker: kunnen we in 2013 niet verder komen dan dezelfde constatering als in Surveiller et punir uit 1975)

  3. Daan

    oeps! sorry voor 3x zelfde post! de website reageerde niet, en zo komt het wel heel pedant over. excuses!

    • Corinne Cattekwaad

      Beste Daan, je punt is in ieder geval duidelijk. Uiteraard heeft Foucault invloed op mijn denkwijze, en wellicht moet ik hem duidelijker benoemen maar in dit specifieke geval verwijst de zin die jij aangeeft naar Bentham, die ook veel geschreven heeft over de sociale effecten van surveillance. Van bloggen met anders veren blijf ik verre, recognition where recognition is due. Ik neem dit commentaar en je opmerking over ‘surveiller et punir’ mee voor de volgende blogs!

  4. Alec

    Ik heb wat moeite met deze – opzich interessante – column.

    In de eerste plaats omdat ik me niet helemaal kan vinden in de notie dat de balans van invloed steeds meer naar de overheid uitslaat.
    Zeker aangaande privacy en surveillance komt meer en meer macht in handen van private ondernemingen, als Google en Facebook. Hier was 20 jaar geleden nog geen sprake van.
    Maar ook: de burger zelf heeft meer en meer macht. We surveilleren zelf hele dagen op social media, en door deze media is de macht van burgers bijna ongekend geworden. We houden elkaar, maar ook overheden nauwlettend in de gaten.
    (Zie ook wikileaks-achtige taferelen, waarbij overheden weinig kunnen doen behalve enorme straffen uitdelen. Wat eerder een gebrek aan macht is denk ik.)

    En dan nog over die glurende buurman: badkamers waar je naar binnen kunt kijken zijn bijzonder schaars. Zeker vanaf de overkant. Is dat niet simpel te verhelpen/af te schermen?
    Moeten mensen (en overheden/instituties) hun blikken afwerpen op het moment dat legio informatie voorhanden is?

    Punt is denk ik dat het hele begrip private ruimte opnieuw moet worden gecoined. Dit vraagt ook een hoop van de burger.
    We kunnen niet naakt rondlopen op internet en verwachten dat Buurman Overheid of Buurman Google zijn of haar ogen altijd afwend.

    • PinkShinyRose

      Klokkenluiden is volgens mij niet nieuw, wat (relatief) nieuw is is het gemak van het publiceren. Dit heeft echter weinig met surveillance te maken, het gaat hier om mensen die (vanuit hun functie) al toegang hadden tot deze gegevens en het publiceren, niet om mensen die actief deze gegevens verzamelen. Hier zouden ook privacy aspecten mee kunnen spelen als het om gegevens van natuurlijke personen gaat, maar het gaat hier in hoofdzaak om overheidsgegevens, die ook in de VS in de eerste plaats openbaar horen te zijn.

      Wat betreft de privé ruimte. Wanneer verkeer wordt afgeluisterd in het netwerk in plaats van op de eindpunten is er extra moeite gedaan om bij je gegevens te komen (vergelijkbaar met een buurman met een verrekijker omdat het een grote straat is), de switches zijn immers in principe niet gebouwd voor duurzame gegevensopslag, hiervoor worden speciale voorzieningen getroffen.

      Als je iets verstuurt naar een ander (bijv. een webserver) dan is te verwachten dat daar iets mee gedaan wordt, ander zou je het niet sturen. Of dat dan vergelijkbaar is met een brief bij het postkantoor (mag niet door personeel gelezen worden) of met een formulier dat je indeelt is discutabel (ik zou zeggen dat het afhangt van de aard van de website).

      Als je iets op je website zet (vergelijk met een poster voor je raam) of zoals hier instuurt ter publicatie (vergelijk met een ingezonden brief in krant/tijdschrift) is het logisch dat het als openbaar wordt gezien, maar alleen voor die gegevens die je ter publicatie instuurt.

      Maar een openbare ruimte zoals we op straat hebben is er niet echt op internet, je kan niet zomaar iemand zien op internet, als jouw pakketje een ander pakketje passeert krijg noch jij, noch de ontvanger daar melding van, in tegenstelling tot de openbare weg waar je kan (/moet) zien wie je passeert. In de openbare ruimte is over het algemeen de verwachting dat je noch moeite doet om iets te zien (onder rokjes kijken met spiegel), noch moeite doet om iets niet te zien (iemand die naakt rondloopt), tenzij het de bedoeling lijkt om het wel te zien (over/om de menigte heen kijken bij een act of museum).

  5. Daan

    Beste Corinne, dank voor je reactie. Ik ben benieuwd naar je volgende blog!

  6. Riva

    Supergoed geschreven Corin!

    Ik vind de hogere mate van surveillance inderdaad heel slecht voor het vrije denken en “het experimenteren” met vernieuwende ideeën. Zoals ik laatst ook in mijn stukje in de DUB heb beschreven gebeurt dit op grote en op kleine schaal: http://www.dub.uu.nl/artikel/opinie/bewakingsregime-ub-gaat-te-ver.html

    Ik vraag me aan het eind van jouw stuk echter precies het tegenovergestelde af; waarom trekken we in deze toenemende surveillance geen badpak aan? Als je deze vergelijking door zou trekken, is het toch eigenlijk raar dat we ons nauwelijks beschermen tegen het panoptisch toezicht. Waar we onder de douche ons inderdaad gegrepen voelen in onze privacy wanneer een buurman toekijkt, lijkt er een algemene nonchalance te heersen over het bekeken worden. Er schijnt een soort “Ik heb toch niets te verbergen” mentaliteit te heersen, maar er is altijd iets te vinden, dat denk ik echt, zonder dat hier enige conspiracy theory aan te pas komt.

    Natuurlijk zou ik ook in eenvrije ruimte willen leven waarin ‘naakt zijn’ niet meer onder de loep van gezag wordt genomen en degene die toekijkt simpelweg wegkijkt of dat er uberhaupt geen ongemak bij komt. Maar waar zou zo’n ruimte zich bevinden? Wat is er nog buiten ‘the gaze’ in feministische termen, waar is het buiten dit toeziend oog? Moeten we ons dan als Heideggers opsluiten in een huisje in het bos om vrij te kunnen denken? En daarvan is het resulterende denken ook niet even goed gebleken (hij werd Nazi).

    Mijn vraag is dus: Hoe kunnen we ‘zonder badpak’ door onze samenleving bewegen zonder kwetsbaar onderworpen te zijn aan dit toeziend oog? En daarop volgend; Waar kunnen we nog buiten dit toezicht zijn?

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

Help mee en steun ons

Door mijn bijdrage ondersteun ik Bits of Freedom, dat kan maandelijks of eenmalig.